جنگی که از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ آغاز شد، در گزارش‌های رسمی به‌عنوان مجموعه‌ای از حملات آمریکا و اسرائیل علیه ایران توصیف شده است که با هدف تغییر رژیم و تضعیف قابلیت‌های هسته‌ای و موشک‌های بالستیک انجام شد و سپس با ضدحملات ایران در سراسر منطقه خاورمیانه همراه گردید. صرف‌نظر از این‌که هر خواننده یا پژوهشگری این جنگ را از منظر سیاسی و حقوقی چگونه ارزیابی می‌کند، این منازعه به‌سرعت به نقطه کانونی یک پرسش متمایز در مطالعات امنیتی معاصر بدل شد: هوش مصنوعی چگونه چرخه هدف‌گیری را دگرگون می‌کند و این دگرگونی چه اثری بر مسئولیت‌پذیری، قابلیت بازبینی و حفاظت از جان غیرنظامیان می‌گذارد؟

دو عامل اصلی باعث شده‌اند پرسش مربوط به هوش مصنوعی در این جنگ به‌طور خاص برجسته شود. نخست، گزارش‌ها از حجم بالای حملات، شتاب زیاد عملیات و تعداد بسیار زیاد اهداف سخن می‌گویند؛ وضعیتی که حفظ آن در مقیاس وسیع، اگر صرفاً بر عاملیت و توان تحلیلی نیروی انسانی تکیه شود، به‌لحاظ عملی بسیار دشوار به نظر می‌رسد. دوم، این جنگ هم‌زمان شده است با تلاش نظام‌مند ساختار دفاعی آمریکا برای استقرار مدل‌های پیشرفته هوش مصنوعی، از جمله مدل‌های زبانی بزرگ در محیط‌های طبقه‌بندی‌شده و به‌کارگیری آن‌ها در جریان‌های کاری مرتبط با برنامه‌ریزی مأموریت‌ها و عملیات رزمی، آن هم در شرایطی که خود مقام‌های دفاعی آمریکا هم‌زمان هشدار داده‌اند که خطاهای چنین مدل‌هایی می‌تواند پیامدهای مرگبار داشته باشد. همین هم‌زمانی میان نیاز عملیاتی به سرعت، تمایل به ادغام مدل‌های پیشرفته و نگرانی از خطاهای مرگبار، موضوع را از سطح یک نوآوری فناورانه فراتر می‌برد و آن را به مسئله‌ای در قلب جنگ مدرن بدل می‌کند. دامنه این مقاله بر همین اساس و از ساختاری مشخص پیروی می‌کند. نخست، میان پشتیبانی تصمیم‌گیری مبتنی بر هوش مصنوعی و سامانه‌های تسلیحاتی خودمختار تمایز گذاشته می‌شود. سپس، ابزارها و مسیرهای نهادی و عملیاتی مدل‌های هوش مصنوعی در آمریکا ارزیابی می‌شود؛ پس از آن، ادعاهای مربوط به نظارت مبتنی بر هوش مصنوعی و هدف‌گیری بر پایه «الگوی زندگی» در سوی اسرائیل بررسی می‌گردد. در ادامه، یک معماری فنی محتمل از حسگرها تا حمله ترسیم می‌شود؛ سپس اکوسیستم شرکتی و محدودیت‌های قراردادی بازخوانی می‌شود و در پایان، با اتکا به حقوق بین‌الملل بشردوستانه و تحلیل پاسخ‌گویی، خلأهای اصلی حکمرانی و سیاست‌گذاری در حوزه هوش مصنوعی شناسایی خواهد شد. چنین ساختاری از آن جهت ضروری است که موضوع مورد بحث، هم‌زمان تکنیکی، نهادی، حقوقی و راهبردی است و نمی‌توان آن را تنها از خلال یکی از این ابعاد فهم کرد.

بحث و ایده اصلی این مقاله آن است که جنگ آمریکا و رژیم اسرائیل علیه ایران نشان می‌دهدکه هوش مصنوعی چگونه می‌تواند مسئله پاسخ‌گویی را از این پرسش که آیا «ماشین ماشه را کشید» به پرسشی به‌مراتب بنیادی‌تر منتقل کند: آیا سامانه‌های اجتماعی و فنی که شامل مدل‌ها، پایگاه‌های داده، رابط‌ها، زیرساخت‌های ابری و دکترین‌های مبتنی بر فشار زمانی می‌شوند، قضاوت انسانی را بازشکل داده‌اند، آن هم در شرایطی که هم‌زمان ردّ شواهد لازم برای بازبینی قانونی و پاسخ‌گویی پسینی نیز تضعیف می‌شود؟  به‌عبارت دیگر، خطر اصلی فقط در خودکار شدن کاربرد زور نیست، بلکه در این است که منطق، سرعت و صورت‌بندی شناختی تصمیم انسانی نیز تحت تأثیر سامانه‌هایی قرار گیرد که امکان نظارت مؤثر بر آن‌ها محدود است. اهمیت این مسئله از آن رو دوچندان است که در این جنگ، هوش مصنوعی صرفاً به‌عنوان یک ابزار کمکی فنی ظاهر نشده، بلکه به بخشی از زیرساخت ادراکی و عملیاتی جنگ تبدیل شده است؛ زیرساختی که بر نحوه تشخیص تهدید، اولویت‌بندی اهداف، ارزیابی زمان واکنش و حتی فهم حدود مسئولیت انسانی اثر می‌گذارد. از این منظر، بررسی نقش هوش مصنوعی در این منازعه صرفاً مطالعه یک فناوری نوظهور نیست، بلکه تلاشی برای فهم دگرگونی عمیق‌تر در منطق جنگ، نسبت میان انسان و ماشین و آینده پاسخ‌گویی حقوقی و اخلاقی در منازعات مسلحانه معاصر است. این یادداشت در گام نخست، چارچوب مفهومی بحث را با تمرکز بر فشرده‌سازی زنجیره کشتار و تمایز میان پشتیبانی تصمیم‌گیری مبتنی بر هوش مصنوعی و تسلیحات خودمختار تبیین می‌کند. سپس، با بررسی مورد آمریکا و نقش سامانه‌هایی مانند «میون» (Maven)، به نحوه نهادینه‌شدن هوش مصنوعی در بسترهای فرماندهی، داده و قراردادهای دفاعی می‌پردازد. در ادامه، با تمرکز بر مورد اسرائیل، ابعاد مربوط به سکوی گزارش‌شده هوش مصنوعی، نفوذهای سایبری، نظارت داده‌محور و زیرساخت‌های ابری را تحلیل می‌کند. در بخش‌های پایانی نیز، دلالت‌های حقوقی، اخلاقی و راهبردی این تحولات بررسی شده و در نهایت، مهم‌ترین شکاف‌های پاسخ‌گویی و برخی پیشنهادهای سیاستی مطرح می‌شود.

در مجموع، جنگ ۲۰۲۶ آمریکا و اسرائیل علیه ایران نشان می‌دهد که نقش هوش مصنوعی در منازعات مسلحانه معاصر را نمی‌توان صرفاً در چارچوب خودکارسازی سلاح یا جایگزینی انسان با ماشین فهمید، بلکه باید آن را به‌عنوان بخشی از یک تحول عمیق‌تر در معماری تصمیم‌گیری نظامی تحلیل کرد. آنچه در این جنگ برجسته می‌شود، نه حذف انسان از زنجیره کشتار، بلکه بازطراحی شرایطی است که در آن انسان تصمیم می‌گیرد. هوش مصنوعی با فشرده‌سازی زنجیره کشتار، تغییر توالی زمانی تصمیم‌گیری و شکل‌دهی به نحوه ارائه و اولویت‌بندی اطلاعات، عملاً معماری انتخاب را بازتعریف کرده است. در چنین بستری، حتی در حضور انسان در حلقه، کیفیت، استقلال و معنای قضاوت انسانی دگرگون می‌شود و این امر نشان می‌دهد که مسئله اصلی دیگر این نیست که آیا ماشین ماشه را کشیده است، بلکه این است که آیا انسان همچنان بر منطق تصمیم حاکم است یا خیر.

یکی از نکات مهم در تحلیل نقش هوش مصنوعی در جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران آن است که این پدیده را نباید صرفاً به‌عنوان ظهور ناگهانی نوعی کاملاً جدید از جنگ فهمید، بلکه باید آن را در امتداد روندی تاریخی دید که طی آن ارتش‌ها همواره کوشیده‌اند تا فاصله میان شناسایی هدف و اعمال زور را کوتاه‌تر کنند. در این بستر، هوش مصنوعی به‌عنوان تازه‌ترین شتاب‌دهنده این روند ظاهر می‌شود؛ زیرا می‌تواند حجم عظیم داده‌های حاصل از شنود، نظارت اینترنتی، تصاویر ماهواره‌ای و ویدئوهای پهپادی را در زمانی بسیار کوتاه تحلیل و به خروجی‌های عملیاتی قابل استفاده تبدیل کند. مسئله اصلی، اما صرفاً افزایش سرعت نیست، بلکه این است که چنین شتابی می‌تواند قضاوت انسانی، بازبینی حقوقی و ارزیابی زمینه‌مند آثار حمله را به حاشیه براند و بدین‌ترتیب، سرعت را بر تأمل و دقت ترجیح دهد. در چنین شرایطی، هوش مصنوعی نه‌تنها ابزار تسریع جنگ، بلکه عاملی در تغییر کیفیت تصمیم‌گیری و در نتیجه، در تضعیف پاسخ‌گویی و افزایش خطر آسیب به غیرنظامیان است. در سطحی عمیق‌تر، جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران نشان می‌دهد که مسئله اصلی هوش مصنوعی در منازعات مسلحانه دیگر صرفاً به افزایش دقت یا سرعت محدود نمی‌شود، بلکه به دگرگونی ماهیت تصمیم‌گیری نظامی مربوط است. در این جنگ، هوش مصنوعی نه فقط به‌عنوان ابزار پردازش داده، بلکه به‌عنوان بخشی از زیرساخت ادراکی و عملیاتی جنگ عمل کرده است؛ زیرساختی که بر تشخیص تهدید، اولویت‌بندی اهداف، ارزیابی زمان واکنش و حتی حدود مسئولیت انسانی اثر می‌گذارد. از همین‌رو، اهمیت بحث حاضر در آن است که نشان می‌دهد هرچه سامانه‌های هوش مصنوعی بیشتر در فرایندهای هدف‌گیری، فرماندهی و تحلیل ادغام شوند، فاصله میان تصمیم انسانی و پیشنهاد الگوریتمی کمتر و مبهم‌تر می‌شود. این روند، اگرچه ممکن است به افزایش کارآمدی تاکتیکی بینجامد، اما هم‌زمان خطر فرسایش قضاوت انسانی، تضعیف ارزیابی زمینه‌مند حقوقی و دشوارتر شدن بازسازی پسینی تصمیم‌ها را نیز در پی دارد. بنابراین، چالش آینده نه فقط تنظیم فناوری، بلکه حفظ معنا و واقعیت مسئولیت انسانی در جنگ است؛ زیرا اگر انسان صرفاً به تأییدکننده‌ای صوری در حلقه تصمیم‌گیری فروکاسته شود، آنگاه حتی در غیاب سلاح‌های کاملاً خودمختار نیز، بنیان‌های پاسخ‌گویی حقوقی و اخلاقی با تهدیدی جدی مواجه خواهند شد.

 

برای مطالعه متن کامل این یادداشت به اینجا مراجعه کنید...