میراث‌ فرهنگی ناملموس در دهه‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین عرصه‌های مناقشه، تعامل و دیپلماسی فرهنگی در نظام بین‌الملل تبدیل شده است. برخلاف میراث ملموس که با عناصری فیزیکی مربوط به مکان و قابل‌اندازه‌گیری مانند بناهای تاریخی، کاخ‌ها یا محوطه‌های باستانی تعریف می‌شود، میراث ناملموس واجد ماهیتی سیال، زنده و اجتماعی است که به طور مستقیم با حافظه جمعی، هویت فرهنگی و شیوه‌های زیست جوامع انسانی پیوند دارد. این ویژگی‌ها سبب شده است که میراث ناملموس نه‌تنها موضوعی فرهنگی، بلکه مسئله‌ای سیاسی، اجتماعی و حتی اقتصادی تلقی شود؛ عرصه‌ای که در آن دولت‌ها، جوامع محلی، نهادهای بین‌المللی و کنشگران فرهنگی در فرآیندی پیچیده از رقابت و همکاری درگیر می‌شوند. در این میان، سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) نقش محوری داشته و کنوانسیون پاسداری از میراث‌فرهنگی ناملموس (۲۰۰۳) به‌عنوان چارچوبی جهانی برای حفاظت از این میراث عمل می‌نماید. مصاحبه حاضر با خانم دکتر آتوسا مؤمنی، رئیس مرکز مطالعات منطقه‌ای پاسداری از میراث‌فرهنگی ناملموس در آسیای غربی و مرکزی، فرصتی فراهم کرده است تا این پیچیدگی‌ها از منظر یک کنشگر علمی و اجرایی بررسی شود. دکتر مؤمنی با سابقه فعالیت مستمر‌ در حوزه باستان‌شناسی، مطالعات فرهنگی و مدیریت بین‌المللی میراث، در این گفت‌وگو به تشریح فلسفه شکل‌گیری کنوانسیون ۲۰۰۳ یونسکو، تفاوت بنیادین آن با کنوانسیون میراث جهانی ۱۹۷۲، جایگاه مردم در فرآیند صیانت از میراث ناملموس و همچنین چالش‌های مالکیت، روایت‌سازی، ثبت‌های مشترک و کالایی‌شدن فرهنگ می‌پردازد. اهمیت این گفت‌وگو ازآن‌جهت است که بحث میراث ناملموس را از سطح توصیفی و احساسی فراتر برده و آن را در چارچوب مفاهیمی چون توسعه پایدار، حکمرانی فرهنگی، دیپلماسی جامعه‌محور و صلح جهانی تحلیل می‌کند.

بطور کلی، مصاحبه با دکتر آتوسا مؤمنی تصویری جامع و چندلایه از میراث‌فرهنگی ناملموس به‌عنوان یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های جوامع انسانی ارائه می‌دهد. آنچه از این گفت‌وگو برمی‌آید، تأکید بر این واقعیت است که میراث ناملموس نه پدیده‌ای ایستا و نوستالژیک بلکه فرآیندی زنده، پویا و اجتماعی است که در متن زندگی روزمره مردم معنا می‌یابد. کنوانسیون ۲۰۰۳ یونسکو با نفی منطق رقابت‌محور و سلسله‌مراتبی، بستری برای به‌رسمیت‌شناختن همه فرهنگ‌ها، فارغ از اندازه، قدرت یا پیشینه تاریخی آنها، فراهم کرده است. ایران، به‌واسطه پیشینه فرهنگی غنی و تجربه‌های موفق در ثبت‌های ملی و چندملیتی مانند نوروز، یلدا و پهلوانی، جایگاهی ویژه در این میدان دارد. بااین‌حال، همان‌گونه که دکتر مؤمنی تأکید می‌کند، بهره‌برداری از این ظرفیت مستلزم درک عمیق فلسفه کنوانسیون­‌ها، پرهیز از نگاه مالکیتی و تقویت دیپلماسی فرهنگی مبتنی بر مشارکت و احترام متقابل است. میراث ناملموس می‌تواند ابزار قدرتمندی برای توسعه پایدار، صلح جهانی و همگرایی منطقه‌ای باشد؛ بااین‌حال، تحقق این ظرفیت مستلزم پرهیز از تجویزگری فرهنگی، مقابله با کالایی‌شدن افراطی فرهنگ و تقویت نقش جوامع محلی است. فرهنگ بزرگ‌ترین سرمایه تمدنی بشر است؛ سرمایه‌ای که نه در فناوری‌های زودگذر، بلکه در خرد انباشته‌شده انسان در تعامل با طبیعت و تاریخ ریشه دارد.

 

برای مطالعه متن کامل این مصاحبه به اینجا مراجعه کنید...