مسئولیت بین‌المللی دولت‌ها در قبال خسارات ناشی از مخاصمات مسلحانه، یکی از پیچیده‌ترین و بنیادی‌ترین حوزه‌های حقوق بین‌الملل عمومی است. برای درک دقیق رژیم حقوقی پرداخت غرامت‌های جنگی، در ابتدا بایستی مفهوم جبران خسارت را از سایر مفاهیم حقوقیِ مشابه و مرتبط در نظام مسئولیت بین‌المللی دولت‌ها تفکیک نمود. در ساختار حقوق مسئولیت بین‌المللی، تعهدات اولیه تعیین‌کننده تکالیف ماهوی دولت‌ها هستند، درحالی‌که تعهدات ثانویه عواقب حقوقی ناشی از نقض تعهدات اولیه را تنظیم می‌کنند. مسئولیت بین‌المللی دولت زمانی تحقق می‌یابد که یک عمل متخلفانه بین‌المللی، اعم از فعل یا ترک فعل، قابل‌انتساب به دولت رخ دهد. به‌محض احراز عمل متخلفانه، رابطه حقوقی جدیدی میان دولت خاطی و دولت یا جامعه بین‌المللی زیان‌دیده شکل می‌گیرد که هسته مرکزی تعهدات ثانویه ناشی از آن، تعهد به جبران خسارت به معنای عام است.

اصطلاح «جبران خسارت»، عنوان جامعی برای تمامی تدابیری است که دولت مسئول باید برای رفع آثار سوء عمل متخلفانه خود اتخاذ کند. طبق ماده ۳۴ طرح مواد کمیسیون حقوق بین‌الملل درباره مسئولیت دولت‌ها برای اعمال متخلفانه بین‌المللی (ARSIWA)، جبران کامل خسارت شامل سه شکل اصلی «اعاده به وضع سابق»، «پرداخت غرامت» و «جلب رضایت» است. مفهوم غرامت یا پرداخت غرامت مالی که در ماده ۳۶ طرح کمیسیون تنظیم شده، شکل خاصی از جبران خسارت به شمار می‌رود و زمانی کاربرد دارد که خسارت وارده از طریق اعاده به وضع سابق قابل‌جبران نباشد. این مفهوم بر تقویم مالی و ارزیابی اقتصادی زیان‌های وارد شده، اعم از خسارات مادی و معنوی قابل‌ارزیابی مالی استوار است. در مقابل، اعاده به وضع سابق مصرح در ماده ۳۵، به معنای بازگرداندن وضعیت به شرایطی است که پیش از ارتکاب عمل متخلفانه وجود داشته است؛ مانند بازگرداندن اموال ضبط‌شده یا اموال فرهنگی ربوده‌شده در طول اشغال. جلب رضایت نیز طبق ماده ۳۷، در مواردی مطرح می‌شود که خسارت از طریق اعاده به وضع سابق یا پرداخت غرامت قابل‌جبران نباشد و می‌تواند اشکالی چون اقرار به نقض، ابراز تأسف، عذرخواهی رسمی یا سایر شیوه‌های متناسب را در بر گیرد. همچنین تمایز میان «خسارت جنگی» و «غرامت جنگی» از حیث حقوقی اهمیت بنیادین دارد. خسارت جنگی ناظر بر زیان‌های انسانی، مادی یا اقتصادی ناشی از مخاصمه مسلحانه است، صرف‌نظر از اینکه منشأ آن عملی مشروع یا نامشروع باشد؛ درحالی‌که غرامت جنگی ناظر بر تعهد دولت مسئول به جبران مالی خساراتی است که در نتیجه یک عمل متخلفانه بین‌المللی، از جمله نقض قواعد مربوط به توسل به زور یا حقوق بین‌الملل بشردوستانه، ایجاد شده است.

 

برای مطالعه متن کامل این یادداشت به اینجا مراجعه کنید...