میراث‌فرهنگی هر ملت، نه‌تنها گنجینه‌ای از هویت، تاریخ و حافظه جمعی آن جامعه به شمار می‌آید، بلکه بخشی جدایی‌ناپذیر از میراث مشترک بشریت است که فراتر از مرزهای جغرافیایی و زمانی، پیوندی ناگسستنی میان نسل‌های گذشته، حال و آینده برقرار می‌سازد. حمایت از این میراث در شرایط مخاصمات مسلحانه، همواره یکی از دغدغه‌های بنیادین حقوق بین‌الملل بشردوستانه بوده و قواعد متعدد عرفی و قراردادی، بر تعهد همگانی به احترام و صیانت از اموال فرهنگی تأکید دارند. بااین‌حال، در دهه‌های اخیر، میراث‌فرهنگی به‌طور فزاینده‌ای به هدفی مستقیم در درگیری‌های نظامی تبدیل شده و تخریب عمدی آن، افزون بر خسارت‌های مادی، پیامدهای جبران‌ناپذیری بر هویت جمعی، تنوع فرهنگی و کرامت انسانی جوامع تحمیل کرده است. حملات اخیر آمریکا و اسرائیل به اماکن تاریخی و میراث جهانی ایران در اسفندماه ۱۴۰۴ و آسیب به بیش از ۱۳۰ مکان تاریخی، ضرورت ارزیابی حقوقی این اقدامات را در پرتو قواعد بین‌المللی و تعیین مسئولیت مرتکبان در سطوح مسئولیت بین‌المللی دولت و مسئولیت کیفری فردی دوچندان می‌سازد. در همین راستا، گزارش حاضر با هدف تبیین چارچوب حقوقی حاکم بر حمایت از اموال فرهنگی، بررسی تعهدات دولت‌ها و مصادیق نقض آن و تحلیل ظرفیت‌های موجود برای تعقیب کیفری و جبران خسارت، به ارزیابی ابعاد حقوقی این حملات می‌پردازد. برآیند حقوقی این گزارش نشان می‌دهد که خسارت‌های واردشده به میراث‌فرهنگی ایران در جریان حملات نظامی آمریکا و اسرائیل را نمی‌توان صرفاً به‌عنوان پیامدهای ناخواسته و حاشیه‌ای یک مخاصمه ارزیابی کرد. گستره آسیب‌ها، ماهیت برخی اماکن صدمه‌دیده، ارزش تاریخی و فرهنگی آنها و نیز اطلاع قبلی طرف‌های مهاجم از موقعیت جغرافیایی شماری از این آثار، ضرورت بررسی دقیق‌تر مسئولیت این دو دولت را دوچندان می‌کند. هرچند از منظر حقوق بین‌الملل بشردوستانه، مسئولیت باید در نهایت بر مبنای هر حمله مشخص، ماهیت هدف، نوع مهمات، مزیت نظامی موردانتظار، قابلیت پیش‌بینی خسارت و احتیاطات اتخاذشده احراز شود، این ملاحظه نباید به ابزاری برای فروکاستن مسئولیت بالقوه مهاجمان تبدیل شود. در مواردی که یک اثر فرهنگی در زمان حمله واجد ماهیت غیرنظامی بوده و هدف نظامی قابل‌شناسایی در محل وجود نداشته است، هدایت مستقیم حمله علیه آن می‌تواند نقض آشکار قواعد حمایتی ویژه از اموال فرهنگی باشد و حتی در فرض وجود هدف نظامی مجاور نیز، آمریکا و اسرائیل موظف بوده‌اند نشان دهند که اصول تناسب، تفکیک و احتیاطات را به‌طور کامل رعایت کرده‌اند. 

 

برای مطالعه متن کامل این یادداشت به اینجا مراجعه کنید...