آثار مخاصمات مسلحانه تنها به تلفات انسانی، تخریب ساختمان‌ها و آسیب‌های مستقیم به زیرساخت‌های غیرنظامی محدود نمی‌شود. جنگ می‌تواند محیط‌زیست را نیز به یکی از عرصه‌های اصلی خسارت تبدیل کند؛ خسارتی که گاه بلافاصله قابل مشاهده است و گاه از طریق آلودگی هوا، آب و خاک، تخریب زیست‌بوم‌ها و آسیب به منابع طبیعی، طی سال‌ها و حتی نسل‌ها آشکار می‌شود. در چنین شرایطی، این پرسش مطرح می‌شود که حقوق بین‌الملل بشردوستانه تا چه اندازه قادر است محیط‌زیست را در جریان مخاصمات مسلحانه مورد حمایت قرار دهد و آیا قواعد موجود برای مواجهه با ماهیت و دامنه خسارات زیست‌محیطی جنگ‌های معاصر کفایت می‌کنند؟ یکی از چالش‌های اساسی در این زمینه، جایگاه حقوقی محیط‌زیست در ساختار حقوق مخاصمات مسلحانه است. محیط‌زیست در این نظام حقوقی عمدتاً از طریق قواعد مربوط به حمایت از اشیای غیرنظامی و محدودیت‌های اعمال‌شده بر شیوه‌های جنگی مورد حفاظت قرار می‌گیرد؛ بااین‌حال، برخی از خسارات زیست‌محیطی تنها در صورت عبور از آستانه بسیار بالای «گسترده، بلندمدت و شدید» از حمایت‌های خاص برخوردار می‌شوند. در کنار این مسئله، حمله به زیرساخت‌های انرژی، مخازن نفت، تأسیسات گازی و به‌ویژه تأسیسات هسته‌ای، پرسش‌های پیچیده‌ای درباره اصل تناسب، تعهد به اتخاذ احتیاطات، خسارات تبعی و پیامدهای بلندمدت و فرامرزی عملیات نظامی ایجاد کرده است.

مخاصمات سال‌های اخیر، از جنگ اوکراین تا درگیری‌های مرتبط با ایران، بار دیگر این مسائل را در مرکز توجه حقوق بین‌الملل قرار داده‌اند. حملات علیه زیرساخت‌های حیاتی، خطر انتشار مواد آلاینده، آثار بازتابی بر سلامت عمومی و محیط‌زیست، دشواری مستندسازی خسارات در جریان جنگ و محدودیت سازوکارهای موجود برای پاسخ‌گو ساختن دولت‌ها و افراد، نشان می‌دهد که حفاظت از محیط‌زیست در مخاصمات مسلحانه صرفاً یک مسئله زیست‌محیطی نیست، بلکه با مجموعه‌ای از قواعد حقوق بین‌الملل بشردوستانه، حقوق توسل به زور، حقوق کیفری بین‌المللی، مسئولیت دولت‌ها و حقوق بین‌الملل محیط‌زیست پیوند دارد. این موضوع از جمله محورهایی است که در مجموعه مصاحبه‌های تخصصی «حقوق بشر در آزمون جنگ ایران»، ابتکار علمی گروه پژوهشی حقوق بشر دانشگاه اصفهان، مورد بررسی قرار می‌گیرد. این مجموعه از طریق گفت‌وگو با استادان دانشگاه، حقوقدانان بین‌المللی و متخصصان حوزه‌های مرتبط، ابعاد حقوقی، بشردوستانه و انسانی جنگ ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران و چالش‌های پیش‌روی نظام حقوق بین‌الملل در این جنگ را بررسی می‌کند.

در همین چارچوب، گفت‌وگو با پروفسور کارن هولم، استاد تمام دانشگاه اسکس و پژوهشگر حوزه حقوق بین‌الملل و حفاظت از محیط‌زیست در مخاصمات مسلحانه، به بررسی جایگاه محیط‌زیست در حقوق مخاصمات مسلحانه و چالش‌های حمایت حقوقی از آن در جنگ‌های معاصر می‌پردازد. آستانه «گسترده، بلندمدت و شدید»، حمایت از محیط‌زیست در برابر حملات نظامی، آثار حملات علیه زیرساخت‌های نفت و گاز و تأسیسات هسته‌ای، نقش اصل تناسب و احتیاطات در حمله، مستندسازی خسارات زیست‌محیطی، مسئولیت پس از مخاصمه و ضرورت تقویت قواعد موجود، از محورهای اصلی این گفت‌وگو است. در پس این مباحث، یک پرسش بنیادین قرار دارد: در شرایطی که جنگ‌های معاصر آثار زیست‌محیطی گسترده و گاه غیرقابل بازگشتی ایجاد می‌کنند، حقوق بین‌الملل تا چه اندازه توانسته است میان ضرورت‌های نظامی و ضرورت حفاظت از محیط‌زیست و نسل‌های آینده تعادل برقرار کند؟

 

برای مطالعه متن کامل این مصاحبه به اینجا مراجعه کنید...